Retko koja bogomolja na Balkanu duguje svoj opstanak upravo onome što ju je trebalo izbrisati: ohridska Sveta Sofija provela je gotovo pet vekova zatrpana slojevima turskog kreča, da bi tek sredinom dvadesetog veka, oslobođena te bele tmine, ponovo progovorila jezikom vizantijskog zlata.

Presto mudrosti nad jezerom

Ime hrama ne pripada nijednoj svetiteljki, kako se pokatkad narodski pretpostavlja, već pojmu Božje Premudrosti – grčkoj reči sophia – istom onom na koji se pozivaju i carigradska i kijevska Sveta Sofija. Prema preovlađujućem mišljenju istoričara umetnosti, sadašnja bazilika sazdana je između 1037. i 1056. godine, u vreme arhiepiskopa Lava, Grka po poreklu i hartofilaksa carigradske Velike crkve, postavljenog na ohridski presto voljom Vizantije. Postoji i hipoteza, manje utemeljena u izvorima, da je na istom mestu ranije stajala starija bogomolja podignuta još u doba cara Samuila, krajem X veka – tvrdnja koju valja primiti sa rezervom, jer arheološki nalazi ne dopuštaju konačan sud. Ono što je izvesno jeste da je Sveta Sofija, sazidana na temeljima ranohrišćanske trobrodne bazilike, ubrzo postala saborni hram moćne Ohridske arhiepiskopije i ostala to više od tri stoleća.

Kad se Vizantija povuče pred srpskim carem

Dvanaesti vek doneo je prvu veliku prepravku: unutrašnji narteks dobio je gornju galeriju, a na njenom svodu naslikani su ktitori – sevastokrator Isak Komnen i njegova supruga Irena. No pravi preokret u duhu hrama zbio se dva veka kasnije. Godine 1313/14. ohridski arhiepiskop Grigorije dozidao je spoljašnji narteks sa novom galerijom, čiji je živopis nastao, po svemu sudeći, već u doba cara Dušana – i to isključivo rukom slikara sa srpsko-slovenskim potpisima. Na zidovima te galerije naslikani su Dušan i carica Jelena pred Hristom, dok je jedan od prizora zabeležio i arhiepiskopa Nikolu, onog istog koji je 1346. prisustvovao Dušanovom krunisanju za cara. Tako je hram, sazidan grčkom rukom u ime Carigrada, u razmaku od dva veka postao i svedok uspona srpskog carstva – antiteza koja se retko tako jasno čita na kamenu i malteru jedne jedine građevine.

Muk ispod kreča, glas posle pet vekova

Posle osmanskog osvajanja Ohrida krajem XIV veka, arhiepiskopija je još izvesno vreme opstajala, ali je hram u jednom trenutku pretvoren u džamiju – prema jednoj, ne sasvim potvrđenoj verziji, kao posledica pobune arhiepiskopa Doroteja protiv novih vlasti. Zidovi puni vizantijskog i srpskog zlata prekriveni su debelim slojem kreča, freske su utihnule, a hram je služio kao džamije sve do 1912. godine, kada je Ohrid, oslobođen u Balkanskim ratovima, vratio građevinu hrišćanskoj upotrebi. Paradoks je u tome što je upravo taj čin zatiranja i sačuvao hram: krečni premaz je, nehotice, freske zaštitio od dima kandila, vlage i kasnijih prepravki, zapečativši ih kao u kapsuli vremena. Sistematska konzervacija počela je tek posle Drugog svetskog rata i trajala je najintenzivnije između 1950. i 1957. godine; među konzervatorima koji su radili na otkrivanju i zaštiti ovog slikarstva bio je i Zdravko Blažić, koji se decenijama bavio konzervacijom srpskih i makedonskih srednjovekovnih fresaka. Ono što se tada ukazalo ispod kreča danas se smatra jednim od najznačajnijih ostvarenja vizantijskog zidnog slikarstva komninskog perioda na Balkanu.

Danas je Sveta Sofija deo Prirodnog i kulturnog nasleđa regiona Ohrida pod zaštitom UNESCO-a (upisano 1979, prošireno 1980. i 2019), njen lik krasi novčanicu od 1.000 makedonskih denara, a zahvaljujući izuzetnoj akustici u njoj se svakog leta, u okviru festivala Ohridsko leto, izvodi klasična muzika – u prostoru koji je, u istom dahu, bio i saborna crkva, i džamija, i muzej, i koncertna dvorana. Malo je građevina na Balkanu koje su na tako mali prostor stešnjale toliko carstava, a Sveta Sofija je, uprkos svima njima – ili možda upravo zahvaljujući njima – ostala ono što je bila od početka: hram Premudrosti.