Nekadašnji arhitektonski ponos i svedok prosvetnog uspona na jugu, stara zgrada srpske osnovne škole u Ohridu, danas je prepuštena propadanju zbog pravnih apsurda i nemara privatnog vlasnika.

Smeštena izvan uobičajenih turističkih ruta ohridskog Starog grada, u ulici Nada Fileva, zgrada nekadašnje osnovne škole „Sveti Sava“ svedoči o smeni epoha. Ovaj monumentalni objekat danas predstavlja klasičan primer balkanske tranzicije. Umesto đaka i prosvetnih radnika, unutar njenih zidova već decenijama borave samo korov i ruševine.

Arhitektonski iskorak na brdu Deboj

Zgrada je podignuta u periodu od 1898. do 1899. godine, pred sam kraj otomanske vladavine na ovim prostorima. Podizanje objekta vodilo je beogradsko Društvo „Sveti Sava“, uz finansijsku podršku Kraljevine Srbije i lokalnog stanovništva. Za tadašnje prilike u Ohridu, zdanje je donelo moderan neoklasični stil sa elementima baroka i renesansnim manirima.

Građevinske specifikacije objekta

• Masivna trospratna konstrukcija sa delimičnim podrumom, prizemljem i spratom.
• Najniži nivo izgrađen je od čvrstog klesanog kamena sa naglašenim fugama.
• Gornji nivoi podignuti su od pune cigle sa drvenom međuspratnom konstrukcijom.
• Četvorovodni drveni krov prvobitno je bio pokriven tradicionalnim ćeramidama.

Prednja fasada i danas prepoznatljivo čuva strogu geometriju sa profilisanim vencima i trougaonim timpanonima iznad prozora. Unutrašnjost su činile prostrane učionice visokih plafona koje su obezbeđivale obilje prirodnog svetla.

Pravna pat-pozicija i tiha degradacija

Nakon što je krajem sedamdesetih godina prošlog veka zatvorena odlukom lokalne samouprave, zgrada je kroz procese privatizacije prešla u vlasništvo građevinske kompanije GP „Granit“ AD Skoplje. Objekat se nalazi u zoni pod zaštitom UNESCO-a i proglašen je za kulturno nasleđe od posebnog značaja, što stvara pravni paradoks. Vlasnik ne sme da sruši zgradu radi gradnje profitabilnijeg kompleksa, ali istovremeno odbija da investira u njenu obnovu.

„Ovo nije pitanje privatnog vlasništva, već nepoštovanja Zakona o zaštiti kulturnog nasleđa koji jasno obavezuje vlasnika da objekat drži u autentičnom i stabilnom stanju.“ – Aktivisti građanske inicijative „Ohrid SOS“

Lokalni aktivisti i stručnjaci okupljeni oko ove inicijative s pravom upozoravaju na svesno ignorisanje problema. Nadležni ohridski Zavod za zaštitu spomenika i Muzej ne primenjuje zakonske kaznene odredbe, dok drveni krov i unutrašnje strukture trunu pod uticajem vremena.

Nasleđe sultanskog dekreta

Izgradnja ove škole bila je direktna posledica istorijskog dekreta (iradeta) sultana Abdula Hamida II iz 1896. godine. Ovim aktom su Srbi u Kosovskom i Bitoljskom vilajetu formalno priznati kao poseban narod sa pravom na otvaranje škola. Otomanska imperija je time želela da stvori ravnotežu bugarskom pokretu, što je srpska diplomatija iskoristila za širenje obrazovne mreže. Do 1912. godine na ovom prostoru radilo je preko 300 srpskih osnovnih škola, čiji je ohridski arhitektonski svedok danas pred potpunim rušenjem.